Ngày 31/3/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc Việt Nam đã ra thăm đảo Cát Bà và Cát Hải. Đã 65 năm trôi qua, song hình ảnh vị lãnh tụ của nước Việt Nam độc lập đầu tiên ra thăm đảo vẫn luôn in đậm trong tâm trí người dân trên đảo. Tại đảo Cát Bà, địa điểm mà Người đến thăm là khu vực làng cá (nay là Cảng Cá) ở phía Tây – Bắc của đảo. Tại đây, trước đông đảo người dân trên đảo ra đón Bác, Bác Hồ đã giành những tình cảm đặc biệt của một vị lãnh tụ, trò chuyện thân mật và động viên Nhân dân đoàn kết, hăng hái lao động sản xuất làm ra nhiều của cải cho đất nước… Thực hiện lời căn dặn của Người, đảo Cát Bà nói riêng, huyện Cát Hải nói chung đã và đang trở thành một trong những địa phương có tốc độ phát triển nhanh về mọi mặt, thu hút sự quan tâm của du khách bốn phương. Những thành tựu đó được khơi nguồn từ chuyến thăm và những lời dạy của Bác. Đối với người dân Cát Bà, Cát Hải, chuyến thăm của Bác thắp lên ánh sáng ở huyện đảo, soi rọi con đường hướng tới tương lai cho Đảng bộ, chính quyền và các tầng lớp nhân dân nơi đây.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm và nói chuyện với cán bộ và nhân dân Cát Bà, Cát Hải (31/3/1959)

Với 9 lần Bác về thăm Hải Phòng, những địa danh nơi Bác dừng chân đến nay đã trở thành một hệ thống di tích lưu niệm về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Phần lớn trong các địa danh này, đã được gắn bia lưu niệm, sưu tầm tư liệu, lập hồ sơ khoa học. Lần về thăm Cát Bà ngày 31/3/1959 là lần thứ 4. Đối với Đảng bộ, chính quyền, Nhân dân huyện đảo nói riêng, thành phố Hải Phòng nói chung, đây là một sự kiện hết sức quan trọng, có ý nghĩa như một kỷ niệm thiêng liêng đối với vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc lần đầu tiên ra thăm đảo Cát Bà. Đối với nhân dân đảo Cát Bà, việc Bác Hồ ra thăm gần như không được thông báo trước. Tuy nhiên, đây lại là một kỷ niệm rất sâu đậm đối với mỗi người dân được tận mắt chứng kiến và trông thấy Bác Hồ tại đảo Cát Bà. Nhiều nhân chứng có mặt tại buổi đón và nghe Bác nói chuyện đã kể lại:

Ngày 31/3/1959, cũng như những ngày bình thường khác, bình minh trên đảo đã lan tỏa những sắc màu lung linh như ánh bạc trên dòng biển xanh biếc. Khu vực làng cá bắt đầu xao động tiếng mái chèo khua nước. Các tàu thuyền nhộn nhịp chuẩn bị ra khơi đánh cá. Đến khoảng thời gian từ 9 đến 10 giờ sáng ở phía ngoài khu làng cá bỗng xuất hiện 2 chiếc tàu hải quân và neo đậu tại đó. Một lát sau mọi người thấy Bác Hồ từ trên tàu bước xuống.

Bác đi thăm một quãng trên đường xung quanh khu vực làng cá, sau đó đến trụ sở làm việc của Xí nghiệp đánh cá Cát Bà, tại đây, trên một bục gỗ cao Bác bắt đầu buổi nói chuyện với Nhân dân trên đảo Cát Bà. Trong chuyến đi thăm đảo lần này, có cả đồng chí Nguyễn Lương Bằng, nguyên là Phó Chủ tịch nước, Bác thường gọi là “Anh cả đỏ” thể hiện sự kính trọng của Bác với người đồng chí trung kiên đã từng có nhiều năm hoạt động cùng Bác tìm đường cứu nước.

Toàn văn nội dung nói chuyện của Bác Hồ với nhân dân đảo đến nay không ai nhớ được chi tiết. Song, nội dung cơ bản mà Bác nói bao gồm các vấn đề như: Cát Bà là một hòn đảo có rừng vàng biển bạc, thiên nhiên ưu đãi nhiều thuận lợi nên đồng bào cần tích cực hăng hái lao động sản xuất để có cuộc sống ấm no. Đồng thời, ở đây có nhiều hoa kiều sinh sống nên mọi người phải đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau. Đến lúc chia tay, Bác đã căn dặn Đảng bộ, chính quyền và nhân dân huyện đảo làm tốt các vấn đề về kinh tế - xã hội, đoàn kết phấn đấu đưa đảo Cát Bà phát triển về mọi mặt, trong đó cần phát huy lợi thế về thủy hải sản, đánh bắt, nuôi trồng và chế biến phục vụ tiêu dùng…

Giản dị như cuộc đời của Bác, những dấu tích vật chất phản ánh chuyến thăm đảo Cát Bà của Bác Hồ ngày 31/3/1959 không có nhiều. Đến nay chúng ta mới chỉ được biết về chuyến thăm này của Bác một cách tường tận thông qua tấm ảnh chụp nơi Bác đứng nói chuyện với nhân dân trên đảo. Nơi Bác đứng là một chiếc bệ cao, phía sau có một tháp nước của Nhà máy xay nước đá thuộc Xí nghiệp đánh cá Cát Bà.

Lễ hội đua thuyền rồng trên biển

Tại khu vực làng cá đảo Cát Bà nơi Bác Hồ về thăm có một lễ hội truyền thống hết sức tiêu biểu đó là Lễ hội đua thuyền rồng trên biển diễn ra vào ngày 01/4 hằng năm, có sự liên quan mật thiết đến sự kiện Bác Hồ về thăm Làng cá. Nguồn gốc của Lễ hội là từ trước cách mạng Tháng 8/1945, gọi là ngày hội xuống nước ở các làng Chài cùng nhiều trò chơi và các hoạt động hoàn toàn diễn ra trên biển. Từ sau cách mạng Tháng 8 đến trước ngày Bác Hồ về thăm làng cá, lễ hội này đã bị gián đoạn, từ sau năm 1959 đến những năm gần đây, lễ hội này được khôi phục với ý nghĩa kỷ niệm ngày Bác Hồ về thăm làng cá. Bắt đầu từ năm 2000 lễ hội đua thuyền rồng trên biển Cát Bà được tổ chức với quy mô lớn và thường xuyên mang thêm ý nghĩa quan trọng nữa là ngày hội ra quân của ngành thủy sản cả nước. Sau lễ khai mạc hoạt động của Lễ hội chủ yếu là nội dung thi đấu bao gồm đua thuyền rồng, thuyền mủng, bè mảng, kéo co trên biển với sự tham gia của các đội đến từ nhiều tỉnh trong cả nước và các huyện ngoại thành Hải Phòng. Ngày nay, nói đến lễ hội đua thuyền rồng trên biển ở Cát Bà, mọi người dân tham gia đều biết đó là lễ hội kỷ niệm Ngày Bác Hồ về thăm làng cá. Đơn giản nhưng sôi động, giàu tính nhân văn.

Dấu ấn vật chất duy nhất của di tích này tồn tại dưới dạng là một địa điểm lịch sử ở khu vực làng cá đảo Cát Bà. Song lại chứa đựng những giá trị, ý nghĩa hết sức to lớn. Sau một ngày Bác Hồ ra thăm đảo Cát Bà, ngành thủy sản cả nước đã lấy ngày 01/4 hằng năm là ngày truyền thống nhằm động viên khuyến khích ngành thủy sản thực hiện di huấn của Bác Hồ, làm ra nhiều của cải, vật chất trong vai trò là một ngành kinh tế mũi nhọn của cả nước với nhiều sản phẩm có giá trị cao để xuất khẩu.

Là một huyện đảo nằm cách xa đất liền, trước kia giao thông đi lại còn khó khăn, việc Bác Hồ ra thăm đảo Cát Bà có ý nghĩa hết sức to lớn đối với Nhân dân trên đảo. Đối với Nhà nước, trước hết đó là sự ghi nhận vai trò, vị trí của đảo Cát Bà trong sự nghiệp đấu tranh, bảo vệ Tổ quốc. Đối với Nhân dân đó là niềm tự hào, sự động viên khích lệ của một vị lãnh tụ tối cao ở một vùng hải đảo xa xôi của Tổ quốc, một kỷ niệm sâu đậm thiêng liêng trong lòng mỗi người dân trên đảo.

Ngày 22/01/2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 317/QĐ-BVHTTDL xếp hạng Địa điểm Bác Hồ về thăm làng Cá Cát Bà, thị trấn Cát Bà, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng là Di tích quốc gia.

Biểu tượng Bác Hồ về thăm Làng Cá

Tròn 50 năm sau, vào tháng 3 năm 2009, nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày Bác Hồ về thăm Làng cá Cát Bà, đồng thời gắn với ngày truyền thống ngành thủy sản Việt Nam và khai mạc du lịch Cát Bà 2009, địa phương đã tổ chức nhiều hoạt động trọng thể nhằm tưởng nhớ và tôn vinh sự kiện lịch sử này. Sau quá trình lựa chọn kỹ lưỡng, với sự tham gia của các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực lịch sử và văn hóa, một khối đá tự nhiên có tuổi đời hàng trăm triệu năm, được đưa từ quê hương Hà Sen anh dũng (nay thuộc xã Trân Châu, đoạn giữa Tùng Gốm và xóm Bến), đã được đặt tại quảng trường trung tâm du lịch Cát Bà, đúng vị trí nơi Bác Hồ đặt chân lên đảo năm xưa.

Khối đá nguyên khối nặng 86 tấn, phần nổi cao 3,5 mét, rộng 5 mét, dày 2 mét, là dấu mốc lịch sử trang trọng. Trên hai mặt khối đá gắn bia đồng: mặt Tây Bắc ghi “Nơi đây, ngày 31-3-1959 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã về thăm Làng cá Cát Bà”; mặt Đông Nam khắc lời căn dặn của Người: “Rừng vàng, biển bạc của ta do nhân dân ta làm chủ”. Công trình vừa mang giá trị lịch sử, vừa là điểm nhấn văn hóa – cảnh quan, góp phần giáo dục truyền thống cho nhân dân và du khách./.