Đền Thiên quốc Mẫu Hà tọa lạc tại bến Gia Luận, phía Bắc đảo Cát Bà, thuộc đặc khu Cát Hải thành phố Hải Phòng; cách khu dân cư trung tâm khoảng 2,5km. Di tích gắn với không gian biển đảo Đông Bắc và đời sống tâm linh của cư dân vạn chài, là một trong những điểm thờ Mẫu tiêu biểu ở khu vực cửa biển Cát Bà.

Theo truyền tích lưu truyền trong dân gian, vào cuối thế kỷ XIX, chín chị em trên thuyền rồng du ngoạn vùng biển đảo Đông Bắc gặp giông lớn. Thuyền chìm, thi thể người chị cả trôi dạt về quần đảo Đầu Bê, được ngư dân lập Miếu Bà Men; người chị thứ hai trôi về Làng Hạ, dân lập Đền thờ Vua Bà Làng Hạ; người chị thứ ba trôi về cửa Gia Luận, từ đó hình thành Đền thờ “Thiên quốc Mẫu Hà”. Các chị em còn lại hiển linh tại nhiều địa điểm duyên hải Bắc Bộ. Dù mang màu sắc huyền tích, câu chuyện phản ánh tâm thức cư dân biển về sự che chở thiêng liêng của các Mẫu thần đối với người đi biển.

Quang cảnh Đền Thiên quốc Mẫu Hà 

Tương truyền, khi thi thể người chị thứ ba trôi vào khu vực bến Gia Luận, cát bồi vun đắp thành một ụ lớn. Ngư dân đã an táng tại một hang đá nhỏ gần bờ, dùng vật liệu đá cồn kết dựng mộ phần. Từ đó, người dân địa phương thường xuyên hương khói, nhất là trước mỗi chuyến ra khơi hoặc vào ngày mồng Một hằng tháng âm lịch, cầu mong thuận buồm xuôi gió, gia đạo bình an.

Về phương diện lịch sử – văn hóa, Đền Thiên quốc Mẫu Hà là sản phẩm của quá trình dung hợp tín ngưỡng thờ Mẫu với tín ngưỡng thờ thần biển của cư dân ven vịnh Bắc Bộ. Không gian thờ tự tuy khiêm nhường nhưng hàm chứa giá trị biểu tượng sâu sắc: hướng ra cửa biển, gần bến thuyền – nơi bắt đầu và kết thúc hành trình mưu sinh của ngư dân. Đây cũng là đặc trưng phổ biến của các thiết chế tín ngưỡng vùng duyên hải, nơi thần linh được tôn vinh như điểm tựa tinh thần giữa môi trường tự nhiên khắc nghiệt.

Ngôi mộ cổ

Năm 2012, ngôi đền được nhân dân trong và ngoài xã đóng góp kinh phí tu bổ, chỉnh trang. Đến năm 2014, cầu dẫn bằng bê tông kết hợp tre gỗ được hoàn thành, nối từ bến thuyền cũ ra đền, dài khoảng 250m, mặt cầu rộng chừng 1m. Công trình tạo điều kiện thuận lợi cho việc hành lễ, đồng thời góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di tích trong bối cảnh phát triển du lịch Cát Bà.

Khu vực bến Gia Luận - Cửa Đền Thiên quốc Mẫu Hà

Hiện nay, Đền Thiên quốc Mẫu Hà không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân Gia Luận mà còn thu hút khách thập phương và du khách đến tham quan, chiêm bái. Ngày 3/3 âm lịch hằng năm là lễ chính của đền, thu hút đông đảo nhân dân tham dự, thể hiện lòng tri ân đối với vị Mẫu thần được tin là đã phù hộ cho bao thế hệ ngư dân.

Trong dòng chảy lịch sử biển đảo vùng Đông Bắc, Đền Thiên quốc Mẫu Hà là một minh chứng sinh động cho sự gắn kết giữa con người với biển cả, giữa truyền thuyết dân gian với đời sống cộng đồng. Di tích không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là một lớp trầm tích văn hóa, góp phần làm phong phú bản sắc của cư dân đảo Cát Bà nói riêng và duyên hải Bắc Bộ nói chung./.

T/h: Xuân Thuỷ