Xuân Đám nằm ở phía Tây Nam đảo Cát Bà, đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng. Phía Đông Bắc giáp Trân Châu, phía Tây Bắc giáp Hiền Hào; các mặt còn lại giáp biển, nhìn ra luồng tàu ra vào Hải Phòng. Trong lịch sử, Xuân Đám từng được gọi bằng nhiều tên khác nhau như Làng U, làng Xuân Áng, Việt Hưng.
Cùng với tên xã (cũ), hệ thống thôn xóm ở Xuân Đám cũng mang những tên gọi giàu sắc thái địa phương, phản ánh quá trình tụ cư, thích nghi môi trường và sự gắn bó giữa con người với không gian sinh tồn. Thôn Cát Đồn trước đây (nay là Thôn 1) còn gọi là Làng Rá; tên Cát Đồn gắn với bãi cát và dấu tích thành nhà Mạc trong vùng. Xóm Đông (nay là Thôn 2) là nơi cư dân tập trung đông nhất. Xóm Đình (nay là Thôn 3) gắn với vị trí dựng đình làng. Thôn Tùng Ruộng (nay là Thôn 4) là vùng có nhiều ruộng đất phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Di tích lịch sử văn hoá - Đền Bà Chúa Gôi Xuân Đám
Theo sách Đại Nam nhất thống chí, vùng các xã Phù Long, Gia Luận, Trân Châu, Áng Xuân (tức Xuân Đám – tên gọi trước năm 1813) thuộc tổng Phù Long, có địa hình “bốn mặt nhiều núi đá bao bọc, nước biển chảy quanh”, cư dân chủ yếu sinh sống bằng nghề lấy mật và đánh bắt hải sản. Trải qua biến động lịch sử, cộng đồng cư dân Xuân Đám ngày nay có nguồn gốc từ nhiều vùng khác nhau ở đất liền. Thuở đầu, người đến lập cư phần lớn làm nghề biển; về sau đưa gia đình, họ hàng, bạn bè ra khai hoang, gây dựng xóm làng.
Trong quá trình lao động, khai phá và xây dựng cộng đồng, cư dân Xuân Đám đã vun đắp đời sống văn hóa truyền thống với các thiết chế tín ngưỡng – tôn giáo phong phú. Trên địa bàn xã hiện có chùa, đình và bốn miếu/đền; trong đó Đền Bà Chúa Gôi là một cơ sở thờ tự tiêu biểu, được người dân địa phương và du khách thập phương thường xuyên đến dâng hương cầu bình an, may mắn. Đền tọa lạc tại Thôn 3 Xuân Đám, đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng.
Tương truyền, vào thời Tiền Lê có ba công chúa trẻ gặp nạn trên biển, thi thể trôi dạt vào bờ tại các vị trí khác nhau trên đảo Cát Bà. Mỗi nơi có một vị dạt vào bến làng, được nhân dân địa phương chôn cất chu đáo. Về sau, tại phần mộ xuất hiện hiện tượng “mối đùn” và những câu chuyện hiển linh báo mộng; người dân cho rằng linh ứng nên lập đền thờ phụng. Riêng tại Xuân Đám, vị công chúa được cho là dạt vào khu vực đầu Gôi nên nhân dân tôn thờ với danh xưng Bà Chúa Gôi. Tư liệu hiện chưa ghi chép rõ đền được dựng từ thời điểm nào; theo ký ức truyền khẩu của các bậc cao niên, đền được lập cùng thời với một số đền thờ Mẫu ở khu vực Hiền Hào và Áng Váng. Ban đầu chỉ là một nơi thờ nhỏ trong hang núi, về sau qua nhiều lần tu bổ, nhân dân và các nguồn công đức đã chung tay xây dựng đền khang trang như ngày nay, trở thành điểm sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân địa phương và vùng lân cận.
Các hoạt động lễ nghi tại đền được duy trì đều đặn, thể hiện sự kế thừa tín ngưỡng truyền thống và tinh thần “uống nước nhớ nguồn”. Hàng năm, vào ngày 17 tháng Giêng âm lịch và các ngày sóc, vọng (mùng 1, ngày 15 âm lịch), đặc biệt các ngày 15 và 30 âm lịch hàng tháng theo lệ địa phương, người dân cùng du khách đến dâng hương cầu phúc, cầu an cho gia đình và cộng đồng. Từ tháng Giêng, đền thường mở cửa để đón khách thập phương.
Trải qua thời gian và tác động của chiến tranh, Đền Bà Chúa Gôi từng nhiều lần xuống cấp. Đầu những năm 2000, di tích hư hỏng nặng, nhân dân đã đóng góp tu sửa. Đến năm 2017, địa phương tiếp tục huy động nguồn lực trong dân và các nhà hảo tâm để trùng tu, tạo nên diện mạo khang trang, rộng rãi. Hiện nay, đền là một điểm đến văn hóa – tâm linh quan trọng của xã Xuân Đám, mỗi năm đón lượng lớn người dân và du khách đến chiêm bái.
Bên cạnh giá trị tín ngưỡng bản địa, Đền Bà Chúa Gôi còn có tiềm năng phát triển du lịch. Nằm ở vị trí thuận lợi trên tuyến tham quan Cát Bà, di tích là điểm dừng chân phù hợp để du khách kết hợp hành hương – trải nghiệm văn hóa địa phương. Trong tương lai, cùng với quá trình hội nhập và phát triển kinh tế – xã hội, việc gìn giữ và phát huy giá trị di tích sẽ góp phần làm phong phú đời sống văn hóa cộng đồng, đồng thời đóng góp vào định hướng phát triển du lịch của địa phương.
Trong công cuộc xây dựng quê hương hôm nay, việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, tôn vinh công lao tiền nhân và tri ân các thế hệ đã hy sinh, cống hiến cho đất nước luôn được đặt trong mạch nguồn đạo lý. Với tinh thần đoàn kết, người dân Xuân Đám tiếp tục gìn giữ di sản văn hóa của cha ông, coi đó là nền tảng bền vững để địa phương ngày càng ổn định, khang trang và phát triển.
T/h: Xuân Thuỷ