Đình, chùa Văn Chấn nằm trên địa bàn thôn Văn Chấn, đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng, là một cụm công trình tín ngưỡng – tôn giáo tiêu biểu do chính cộng đồng cư dân làng Văn Chấn tạo dựng để thờ cúng, sinh hoạt văn hóa tâm linh. Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại và thăng trầm lịch sử, cụm đình, chùa không chỉ lưu giữ những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa, kiến trúc, mỹ thuật mà còn gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần, lịch sử cách mạng của nhân dân địa phương. Ngày 23/01/2013, UBND thành phố Hải Phòng đã ban hành Quyết định số 198/QĐ-UBND công nhận đình, chùa Văn Chấn là di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố.
Theo tài liệu Thần tích – Thần sắc của làng Văn Chấn, tổng Đôn Lương, huyện Cát Hải do các chức dịch trong xã khai báo, đình Văn Chấn thờ 9 vị Thành hoàng gồm: Cao Lang; Nga My Nương; Quảng hậu Chính trực; Hoằng hóa cư sĩ; Thiên Thượng, Gia nỗi; Liễu Đầu; Càn Hải; Đồng Đặng, Phù Tang chi thần; Liễu Hạnh công chúa. Do không còn thần phả lưu truyền nên công tích, lai lịch, ngày sinh hóa của các vị Thành hoàng chưa được xác định rõ. Tuy nhiên, việc phối thờ nhiều vị thần cho thấy sự tích hợp các lớp tín ngưỡng dân gian mang đậm yếu tố bản địa, phản ánh tâm thức tôn vinh các lực lượng siêu nhiên bảo trợ cho cộng đồng cư dân vùng biển đảo.
Đình Văn Chấn tương truyền được khởi dựng vào thời hậu Lê, khoảng thế kỷ XVII – XVIII. Trước đây, đình là một công trình kiến trúc có quy mô lớn, kết cấu đẹp, mái chéo, đao tàu cong vút, có sàn ván kiểu lòng thuyền, thể hiện trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ cao của nghệ nhân xưa. Tuy nhiên, do tác động của thời gian và hoàn cảnh lịch sử, ngôi đình cổ đã bị hủy hoại vào thập niên 70 của thế kỷ XX. Đình Văn Chấn hiện nay được xây dựng trên nền đất cũ, quay hướng Nam. Năm 1990, nhân dân địa phương dựng lại hai gian hậu cung; đến năm 1999 tiếp tục dựng năm gian tiền tế. Công trình nằm gần trục đường chính của thôn, thuận lợi cho sinh hoạt tín ngưỡng, hội lễ của nhân dân và khách thập phương.
Chùa Văn Chấn nằm cách đình khoảng 100m, tọa lạc trên khu đất rộng rãi với diện tích vài mẫu Bắc Bộ. Theo truyền ngôn của dân làng, chùa được xây dựng cùng thời với đình vào thời hậu Lê, thế kỷ XVII. Chùa được thiết kế theo lối kiến trúc truyền thống, có ao lớn trồng sen, giếng kè đá phục vụ sinh hoạt cho nhà chùa và dân làng. Trong khuôn viên chùa còn có nhà am để kinh sách, nhà trai cho sư ở và nhà thờ sư tổ năm gian bằng gỗ. Do chưa có nhà thờ Mẫu riêng, hiện nay tại tiền điện chùa bài trí ban thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo và ban thờ Thánh Mẫu Thượng Thiên, thể hiện rõ nét tín ngưỡng dân gian Việt Nam với sự hòa quyện giữa Phật giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ các anh hùng dân tộc.
Trong lịch sử hiện đại, đình, chùa Văn Chấn gắn liền với nhiều sự kiện quan trọng của địa phương và đất nước. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chùa là nơi tổ chức các lớp bình dân học vụ, đồng thời là địa điểm huấn luyện, học tập, làm việc của lực lượng vũ trang địa phương. Năm 1947, khi thực dân Pháp đánh chiếm Cát Hải, chùa trở thành nơi sơ tán, trú ẩn an toàn cho lực lượng kháng chiến và nhân dân, với hệ thống hầm bí mật được bố trí cả trong nội thất và khu vườn chùa.
Trong thời kỳ chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, chùa Văn Chấn tiếp tục được sử dụng làm nơi đóng quân, trận địa chiến đấu của các đơn vị pháo phòng không, pháo bảo vệ bờ biển, doanh trại của bộ đội đặc công nước, có thời gian là trường tiểu học của xã. Đặc biệt, năm 1972, chùa là nơi ở và làm việc của các chuyên gia Trung Quốc thực hiện nhiệm vụ rà phá thủy lôi do Mỹ thả trên vùng biển Cát Hải.
Năm 1992, chùa Văn Chấn được nhân dân địa phương sửa chữa; đến năm 2005 tiến hành trùng tu lớn, hệ thống khung chịu lực được làm bằng bê tông, song các chi tiết trang trí trên mái vẫn được bảo lưu theo dáng dấp truyền thống. Đình và chùa hiện còn lưu giữ nhiều di vật, cổ vật có giá trị như khám mờ, kiệu bát cống, bia đá, cùng các pho tượng Phật và tượng thờ như tượng Thế Tôn, A Di Đà, Quan Âm Chuẩn Đề…, có giá trị cao về lịch sử, văn hóa và mỹ thuật.
Hằng năm, tại đình Văn Chấn diễn ra lễ hội lớn nhất vào ngày 10/6 âm lịch, với nghi lễ rước kiệu, tế nam quan và nhiều trò chơi, sinh hoạt văn hóa dân gian như cờ người, tổ tôm điếm, hát chèo, ca trù, hát đúm. Tại chùa, các ngày lễ quan trọng gồm giỗ Mẫu Liễu Hạnh (mùng 3/3), Phật đản (mùng 8/4), Vu lan (mùng 5/7), giỗ Đức Thánh Trần (20/8 âm lịch), thu hút đông đảo nhân dân và du khách tham dự.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và cách mạng, cụm đình, chùa Văn Chấn là di sản quý báu của đặc khu Cát Hải, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống và giáo dục lịch sử cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
T/h: Xuân Thuỷ