Đình Trân Châu là một di tích lịch sử – văn hóa tiêu biểu của xã Trân Châu, huyện Cát Hải (Cũ) thành phố Hải Phòng. Ngôi đình không chỉ gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng của cư dân địa phương mà còn là nơi ghi dấu những sự kiện lịch sử quan trọng trong phong trào cách mạng và hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ. Với những giá trị đặc biệt đó, đình Trân Châu đã được Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng xếp hạng là Di tích lịch sử kháng chiến cấp thành phố theo Quyết định số 1317-QĐ/UB ngày 25 tháng 8 năm 2011.
Đình Trân Châu – Di tích lịch sử kháng chiến cấp thành phố
Theo các tư liệu lịch sử tại địa phương, đình Trân Châu được khởi dựng từ thời hậu Lê, vào khoảng thế kỷ XVIII. Đây là giai đoạn đình làng Việt Nam phát triển mạnh mẽ, giữ vai trò trung tâm trong đời sống chính trị, văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng làng xã. Đình Trân Châu xưa có quy mô khá bề thế, được xây dựng theo kiểu kiến trúc truyền thống, với các hạng mục chính phục vụ cho việc thờ cúng thành hoàng làng, tổ chức lễ hội và sinh hoạt chung của dân làng. Đến cuối thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, đình được trùng tu lần cuối, tiếp tục khẳng định vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của nhân dân xã Trân Châu.
Xã Trân Châu là một trong những địa phương sớm có phong trào cách mạng của huyện đảo Cát Hải. Trong những năm đầu thế kỷ XX, cùng với sự phát triển của phong trào yêu nước trong cả nước, tinh thần đấu tranh chống áp bức, bóc lột và xâm lược đã sớm lan tỏa trong nhân dân địa phương. Đình Trân Châu, với vị trí trung tâm của làng, đã trở thành nơi hội họp, trao đổi và tập hợp quần chúng trong những thời điểm lịch sử quan trọng.
Lễ hội đình làng Trân Châu
Ngày 22 tháng 8 năm 1945, trong không khí sục sôi của Cách mạng Tháng Tám, nhân dân huyện Cát Hải đã giành được chính quyền. Tại đình Trân Châu, Ủy ban cách mạng lâm thời của xã được thành lập, đánh dấu sự ra đời của chính quyền cách mạng ở địa phương. Trong thời gian này, đình trở thành trụ sở làm việc của chính quyền mới, là nơi tổ chức các cuộc họp, phổ biến chủ trương, chính sách của Đảng và Chính phủ, đồng thời là địa điểm tổ chức bầu cử Quốc hội khóa I của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, đình Trân Châu tiếp tục gắn liền với sự nghiệp đấu tranh cách mạng của nhân dân địa phương. Đầu năm 1948, tại đây đã chứng kiến sự ra đời của đơn vị bộ đội địa phương đầu tiên của xã, chuẩn bị lực lượng chiến đấu, góp phần bảo vệ chính quyền cách mạng và phong trào kháng chiến trên địa bàn huyện đảo. Những sự kiện đó đã khắc sâu vai trò của đình Trân Châu như một trung tâm chính trị – cách mạng của xã trong giai đoạn lịch sử đầy gian khổ nhưng rất đỗi hào hùng.
Trong thời kỳ chiến tranh, ngôi đình cổ đã bị giặc đốt phá, chỉ còn lại những tảng đá kê chân cột và hai trụ hiên trên nền đất cũ. Sự tàn phá đó khiến toàn bộ di vật, đồ thờ cổ của đình không còn được bảo tồn. Đây là một tổn thất lớn đối với di sản văn hóa của làng, đồng thời phản ánh sự khốc liệt của chiến tranh mà nhân dân Trân Châu đã phải trải qua.
Sau hòa bình lập lại, do điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn, đình Trân Châu không thể được phục dựng lại theo quy mô kiến trúc xưa. Khoảng hơn mười năm trở lại đây, nhân dân địa phương đã xây dựng lại một ngôi đình mới trên nền đất cũ. Công trình hiện nay là một nhà cấp bốn ba gian, kiến trúc giản dị nhưng vẫn đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng và cộng đồng. Toàn bộ đồ thờ hiện nay đều do nhân dân trong xã cung tiến, thể hiện tấm lòng thành kính đối với các bậc thành hoàng làng và truyền thống đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người dân Trân Châu.
Lễ hội đình làng Trân Châu
Hàng năm, tại đình làng Trân Châu vẫn duy trì lễ hội truyền thống, trở thành một sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng quan trọng của địa phương. Lễ hội đình làng Trân Châu thường được tổ chức trong ba ngày, từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 2 Âm lịch. Tâm điểm của lễ hội là ngày mùng 1 tháng 2 Âm lịch, ngày khai mạc và tổ chức lễ dâng hương tại đình, thu hút đông đảo nhân dân trong xã, con em xa quê và du khách tham dự.
Trong khuôn khổ lễ hội, các nghi lễ truyền thống như rước Thành hoàng làng, dâng hương tưởng niệm các bậc tiền nhân và những người có công với làng, với nước được tổ chức trang nghiêm, đúng theo phong tục địa phương. Phần lễ thể hiện sự tri ân sâu sắc của cộng đồng đối với các vị thần và tiền nhân đã che chở, phù hộ cho dân làng qua nhiều thế hệ. Bên cạnh đó, phần hội diễn ra với các hoạt động văn hóa, thể thao và giao lưu cộng đồng, tạo không khí vui tươi, phấn khởi, góp phần tăng cường sự đoàn kết trong nhân dân.
Lễ hội đình làng Trân Châu không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là dịp để người dân ôn lại truyền thống lịch sử, đặc biệt là những năm tháng đấu tranh cách mạng hào hùng của quê hương. Thông qua lễ hội, các giá trị văn hóa truyền thống và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được gìn giữ, bồi đắp và truyền lại cho các thế hệ mai sau.
Ngày nay, dù kiến trúc đình không còn giữ được dáng vẻ bề thế của ngôi đình cổ xưa, đình Trân Châu vẫn là một địa chỉ văn hóa – lịch sử có ý nghĩa sâu sắc đối với nhân dân địa phương. Di tích không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, tổ chức lễ hội mà còn là chứng nhân của những sự kiện lịch sử quan trọng, góp phần làm phong phú thêm truyền thống cách mạng của huyện đảo Cát Hải và thành phố Hải Phòng. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của đình Trân Châu có ý nghĩa thiết thực trong giáo dục truyền thống yêu nước, ý thức gìn giữ di sản văn hóa cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
T/h: Xuân Thuỷ