Mỗi năm, từ mùng 9 đến 12 tháng Sáu âm lịch, tại xã Hoàng Châu, huyện đảo Cát Hải (Hải Phòng), Lễ hội Xa Mã - Rước kiệu đình Hoàng Châu lại được tổ chức trong không khí trang nghiêm mà sôi động, trở thành điểm hẹn văn hóa tâm linh đặc sắc của cư dân vùng biển. Với hệ thống nghi lễ độc đáo, phản ánh sâu sắc đời sống cộng đồng ngư dân và truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, lễ hội được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị tiêu biểu trong kho tàng di sản Việt Nam.

Phó Cục trưởng Cục Di sản Văn hóa Nông Quốc Thành thay mặt Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao Bằng Di sản văn hoá phi vật thể quốc “Lễ hội Xa Mã - Rước kiệu đình Hoàng Châu”  (ngày 3/7/2017)

Gắn với đình Hoàng Châu - di tích lịch sử, văn hóa của địa phương, lễ hội được cộng đồng duy trì qua nhiều thế hệ như một hình thức sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng có tính cố kết cao. Theo tư liệu địa phương và truyền ngôn dân gian, lễ hội nhằm kỷ niệm ngày dân làng dựng đình, tạ ơn các vị thần biển đã hiển linh giúp dân đưa bè gỗ từ vùng biển Quảng Ninh về kịp dựng đình; đồng thời tri ân hai vị Thành hoàng Đô nguyên soái và Phó nguyên soái, những nhân vật được thờ phụng với niềm tin có công tiễu trừ hải tặc, dạy dân nghề đánh bắt, bảo trợ cho cuộc sống ngư dân ven biển.

Nghi lễ Xa mã (kéo ngựa gỗ) 

Công tác chuẩn bị cho lễ hội được tổ chức bài bản, dựa trên nền tảng cộng đồng của 12 dòng họ trong làng, chia thành hai giáp Đông - Tây. Từ giữa tháng Năm âm lịch, chính quyền và cộng đồng họp bàn, lập ban tổ chức và các tiểu ban; phân công nhiệm vụ cụ thể trước ngày hội khoảng nửa tháng. Các đội tế, đội phù giá được tuyển chọn kỹ lưỡng theo tiêu chí truyền thống: đội tế là các bậc cao niên có uy tín; đội Nam quan, Nữ quan tham gia rước kiệu là nam thanh nữ tú có sức khỏe, nếp sống lành mạnh, thực hành kiêng kỵ và ăn chay từ 5-7 ngày trước hội, bảo đảm sự trang nghiêm trong nghi lễ.

Nghi lễ rước kiệu

Diễn trình lễ hội bắt đầu từ ngày mùng 9 tháng Sáu âm lịch với nghi lễ rước nước - một nghi thức tiêu biểu của cư dân biển. Từ sáng sớm, người làm nhiệm vụ “Chào vua” cùng chủ tế và các thành viên được tín nhiệm xuống thuyền ra vùng nước trong để lấy nước, rước về đình làm lễ mộc dục tượng Mẫu, bao sái kiệu và ngai thờ, thực hiện lễ gia quan cho tượng Thánh mẫu Liễu Hạnh. Tiếp đó là nghi thức thỉnh các vị được thờ tại hai miếu giáp Đông và giáp Tây về ngự tại đình. Buổi chiều cùng ngày diễn ra lễ Cáo yết - nghi lễ mời Thánh, thần linh về chứng giám, với sự tham gia của đoàn tế Nam quan và đông đảo người dân.

Nghi lễ rước kiệu

Ngày mùng 10 là chính hội, hội tụ những nghi thức đặc sắc nhất, nổi bật là Xa Mã và rước kiệu. Sau các nghi thức đại nghinh thần và đại tế, đoàn rước hình thành với hệ thống kiệu phong phú: kiệu long đình, kiệu bát cống thỉnh Thánh mẫu Liễu Hạnh, các kiệu rước long ngai và hòm sắc của Đô nguyên soái, Phó nguyên soái cùng các kiệu rước Đức vua Đông Hải và Vua Bà Nam Hải. Trong không gian linh thiêng, một hiện tượng được cộng đồng coi là dấu hiệu ứng nghiệm tâm linh là “rước kiệu bay” - khi cỗ kiệu chuyển động mạnh, có thể quay tròn, đổi hướng, không hoàn toàn theo trật tự cố định. Cách lý giải dân gian cho rằng đó là lúc Thánh ngự và “du ngoạn”, qua đó phản ánh hệ thống tín ngưỡng bản địa của cư dân vùng văn hóa biển.

Nghi lễ Xa mã (kéo ngựa gỗ) tái hiện lại cảnh rèn luyện, tập trận của binh sĩ thời xưa với hai đội tham gia là giáp Đông và giáp Tây

Song hành với rước kiệu là trò diễn Xa Mã - một nghi lễ mang sắc thái “võ” và tính biểu tượng âm dương rõ nét. Xa Mã được tổ chức theo hai đội của giáp Đông và giáp Tây, mỗi giáp 15-20 người, trang phục phân biệt đỏ - vàng. Cặp “ngựa” gỗ được chạm khắc biểu tượng khác nhau, trong đó giáp Đông thiên về “dương”, giáp Tây thiên về “âm”, thể hiện ước vọng sinh sôi, phát triển và quan niệm hài hòa của cư dân bản địa. Cuộc thi diễn ra theo vòng tròn sân đình, yêu cầu kéo ngựa đủ ba vòng không phạm vạch; tiếng hò reo, tiếng chiêng và động tác của người điều khiển trên xa mã gợi liên tưởng đến cảnh duyệt binh, xung trận, tái hiện ký ức cộng đồng về công lao giữ yên vùng biển, bảo vệ cuộc sống ngư dân.

Nghi lễ Xa mã (kéo ngựa gỗ) tái hiện lại cảnh rèn luyện, tập trận của binh sĩ thời xưa với hai đội tham gia là giáp Đông và giáp Tây

Bên cạnh phần lễ, phần hội cũng phong phú với các hoạt động dân gian như chọi gà, cờ tướng, kéo co, bắt vịt… tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng nhiều lớp nghĩa, góp phần truyền nối phong tục, tập quán và tinh thần đoàn kết làng xã. Kết thúc chính hội, các nghi lễ tế trực nhật và lễ tống tịch lần lượt diễn ra vào ngày 11 và 12 tháng Sáu âm lịch, khép lại mùa lễ trong sự trang nghiêm, hướng con người trở về nhịp sống lao động, chuẩn bị cho mùa ra khơi mới.

Cổng Đình Hoàng Châu

Với giá trị tiêu biểu, Lễ hội Xa Mã - Rước kiệu đình Hoàng Châu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đáng chú ý, ngày 3/7/2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao Bằng chứng nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia cho “Lễ hội Xa Mã - Rước kiệu đình Hoàng Châu” (xã Hoàng Châu, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng), ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật tiêu biểu của lễ hội trong đời sống cộng đồng cư dân vùng biển. Đây cũng là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục triển khai các giải pháp bảo tồn gắn với phát huy giá trị, đưa di sản trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch văn hóa theo hướng bền vững, tôn trọng không gian văn hóa truyền thống và vai trò chủ thể của cộng đồng./.

T/h: Xuân Thuỷ