Nằm ở thôn Bắc (Phù Long), đặc khu Cát Hải (thành phố Hải Phòng), đình Phù Long là di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu của cộng đồng cư dân miền biển, đồng thời là địa chỉ văn hóa được người dân địa phương gìn giữ như “mái nhà chung”. Với du khách, đình Phù Long là điểm dừng chân để tìm hiểu chiều sâu văn hóa vùng cửa ngõ Cát Bà, nơi những lớp trầm tích lịch sử, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng vẫn được bảo lưu qua thời gian.
Đình Phù Long - Di tích lịch sử cấp thành phố
Theo truyền ngôn địa phương, lớp cư dân hình thành và nối tiếp phát triển đến ngày nay ở vùng đất Phù Long có lịch sử khoảng 500-600 năm. Nhóm dân chài đầu tiên khoảng 15 gia đình, là người Cao Mại (tỉnh Thái Bình), đậu thuyền ở bãi cát bồi ven biển, nay là bãi Đầu Voi. Nhìn thấy bãi cao, cây cối xanh tốt, họ dựng lều cho phụ nữ, trẻ em, người già lên ở để trồng trọt, làm ruộng; đàn ông trai tráng tiếp tục chèo thuyền đi đánh cá ở những vùng biển lân cận, lâu lâu mới quay về. Những khi gió to, biển động không thể ra khơi, cư dân xóm chài tiến sâu vào trong, gần núi hơn. Thấy địa thế thuận tiện, cảnh quan đẹp, họ quyết định định cư lâu dài, đặt tên là làng Hầu.
Dần dần, cư dân từ nhiều nơi trong đất liền cũng hội tụ về đây sinh sống. Kinh tế phát triển dựa vào trồng trọt, chăn thả gia súc, gia cầm, đánh bắt hải sản và giao thương hàng hóa với thuyền buôn từ nhiều nơi, trong đó có cả thương nhân người Hoa. Nền kinh tế chủ yếu tự cung, tự cấp nhưng có giao lưu, trao đổi nhỏ lẻ. Cùng với quá trình phát triển, làng Hầu ngày càng trù phú, trở thành địa danh chính thức trong văn bản hành chính nhà nước với tên gọi Phù Long - vùng đất được ví như hình Rồng nổi trên sông nước mênh mang. Đầu thế kỷ XX, làng Phù Long có dân cư sống tập trung dài khoảng 800m, rộng 300-400m, gần 500 nhân khẩu; được chia làm hai xóm, xóm trong và xóm ngoài, cơ cấu và thiết chế làng xã hình thành như nhiều làng quê Việt Nam.
Bằng xếp hạng di tích cấp thành phố Đình Phù Long
Trong quan niệm dân gian “đất có thổ công, sông có hà bá”, ở đâu có con người cư trú thì ở đó có thần linh bảo hộ. Đình làng vì thế ra đời như trung tâm văn hóa - tín ngưỡng của cộng đồng, vừa là nơi thờ phụng Thành hoàng, vừa là nơi hội họp, tổ chức việc làng. Đình Phù Long cũng như nhiều ngôi đình làng Việt Nam, đảm đương chức năng “ngôi nhà chung” của cả cộng đồng làng xã; đồng thời từng là nơi thực hiện quyền lực của chính quyền làng, xã thời phong kiến. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đình tiếp tục là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng bản địa của người dân.
Theo tư liệu địa phương, đình Phù Long thờ 5 vị Thành hoàng gồm: Bản lộ Đô thống Đông hải thần; Đệ nhất chúa Tiên Hồng nữ thủy triều thần; Lý Bạch Chỉ linh thánh đại vương; Nam Hải tôn thần và Thái úy. Do thời gian, thiên tai, chiến tranh và những biến cố lịch sử, sự tích cụ thể của các vị thần cũng như nhiều di vật, tài liệu như bài vị, sắc phong hiện không còn lưu giữ được đầy đủ.
Lễ hội truyền thống của Đình Làng Phù Long
Về lịch sử kiến trúc, đình Phù Long xưa làm bằng tranh tre, nứa lá, thuộc địa phận thôn Nam ngày nay. Đến giai đoạn 1935-1936, dân làng xây dựng lại đình mới với quy mô ba gian hai chái, dài khoảng 12m, rộng 4-5m; phía sau có hậu cung với sàn ván kiểu “lòng thuyền”. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, đình bị phá hủy gần như hoàn toàn; về sau phần còn lại được tháo dỡ để làm trường học, khiến không gian sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống bị gián đoạn trong thời gian dài.
Năm 2007, đình Phù Long được phục dựng nhờ sự quyết tâm và đóng góp của nhân dân địa phương. Công trình quay hướng Nam, có bố cục mặt bằng chữ đinh, gồm ba gian tiền bái và một gian hậu cung; kiến trúc hai tầng mái kiểu chồng diêm nóc các, chéo đao tàu góc, mái lợp ngói. Trên mái có mô típ “lưỡng long triều nhật” phỏng tác theo phong cách nghệ thuật thời Nguyễn đầu thế kỷ XX, tạo điểm nhấn trang trí trang trọng, hài hòa với tổng thể kiến trúc.
Đua thuyền rồng truyền thống lễ hội Đình Phù Long
Bên cạnh kiến trúc, đình được bài trí hệ thống đồ thờ theo thức truyền thống như nhang án, cửa võng, bức đại tự, câu đối, chiêng đồng, bát bửu, bộ thất sự… góp phần tạo không khí tôn nghiêm của nơi thờ tự và đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Quá trình phục dựng được nhìn nhận như kết quả của sự chung tay bền bỉ, thể hiện ý thức gìn giữ di sản văn hóa của người dân địa phương và con em xa quê.
Lễ hội đình Phù Long là điểm nhấn trong đời sống văn hóa cộng đồng. Theo lệ xưa, hằng năm dân làng mở hội từ mùng 3 đến mùng 8 tháng Giêng và từ ngày 12 đến ngày 15 tháng 6 âm lịch. Mở đầu là nghi lễ rước bài vị các Thành hoàng về đình để thờ phụng, hết hội làm lễ hoàn vị. Phần lễ có tế, cúng với lễ vật truyền thống như xôi, thịt; theo lệ làng, mỗi suất đinh (nam giới từ 18 tuổi trở lên) có đóng góp lễ oản. Phần hội phong phú với hát cô đầu, chèo, chầu văn; dân làng tụ hội diễn các làn điệu hò miền biển, múa thênh bằng hai mảnh tre. Đáng chú ý, lễ hội có hoạt động chèo bơi thi giữa các thôn, tái hiện sinh hoạt sông nước và kỹ năng lao động của cư dân miền biển, tạo không khí sôi nổi, tăng cường sự gắn kết cộng đồng.
Đua thuyền rồng truyền thống lễ hội Đình Phù Long
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc, năm 2010 đình Phù Long được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp thành phố. Việc xếp hạng góp phần khẳng định ý nghĩa của di tích trong đời sống địa phương, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển bền vững.
Trong bối cảnh Phù Long là cửa ngõ ra đảo Cát Bà, đình Phù Long ngày nay còn là điểm đến có sức hút đối với du khách trong và ngoài nước. Bên cạnh nhu cầu tham quan, tìm hiểu kiến trúc và văn hóa làng biển, nhiều người ghé đình dâng hương, cầu bình an theo tập quán truyền thống. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích, gắn với phát triển du lịch văn hóa, góp phần làm giàu thêm chiều sâu văn hóa cho vùng biển đảo Hải Phòng, đồng thời giữ gìn không gian sinh hoạt cộng đồng cho các thế hệ cư dân địa phương./.
T/h: Xuân Thuỷ